Słownik pojęć etologicznych

© Jerzy Andrzej Chmurzyński (j.chmurzyński@nencki.gov.pl)




DOBA

Doba, ang. twenty-four hours, day [and night], niem. [voller] Tag, fr. 24 heures, astr. jednostka czasu [na Ziemi!] związana z obrotem Ziemi wokół osi; zob. niż „doba” z przydawką; choć może to zaskakiwać, wszystkie rodzaje doby - tj. nie tylko słoneczna, ale również księżycowa i gwiazdowa - wpływają na różne zjawiska geofizyczne, zwł. ciśnienie atmosferyczne, a także pole elektryczne (elektrosferę) i magnetyczne (magnetosferę) Ziemi (zob. Stenz 1957), które stanowią tzw. subtelne czynniki synchronizujące rytmy biologiczne okołodobowe

E. Stenz: Ziemia. Fizyka wnętrza Ziemi, mórz i atmosfery. Warszawa 1957; K. Nawara: Rytmy Ziemi w ubiegłych okresach geologicznych. Problemy, 1978 Nr 5 (386) ss. 14-18 (Ryc. 3 podaje ilość dni w roku od 600 mln lat temu do dziś).

doba gwiazdowa odstęp czasu na danym południku ziemskim między dwoma kolejnymi górowaniami punktu równonocy wiosennej (Barana; „mapka” z lewej pokazuje miejsce, gdzie go można znaleźć na niebie - wg Kulikowskiego 1976, s. 236 Rys. 151); podobnie jak przy dobie słonecznej rozróżnia się prawdziwy i średni czas gwiazdowy; średnia doba gwiazdowa wynosi 23h56m04s (okres ten zmieniał się w dziejach Ziemi - i 2,5 mld lat temu wynosił ok. 4h55, 2,496 mld lat temu 8h85, 2,28 mld lat 14h2, a 1,59 mld lat temu 18h6 - por. Gadomski 1970, s. 15 - Tab. II). Ponieważ wskutek precesji czyli obrotu, jaki oś „bąka” - naszej Ziemi zatacza w przestrzeni, punkt równonocy wiosennej (zob. wiosna) przemieszcza się wolno na równiku niebieskim ku zachodowi o 50"24 w ciągu roku (0"138 na dobę, by po 25.700 latach, tzw. roku Platona, powrócić do tego samego położenia), doba gwiazdowa jest o 0s0092 krótsza od doby słonecznej (zob. niż.)

J. Gadomski: Łuna - Księżyc - Moon. Warszawa 1970; P.G. Kulikowski: Poradnik miłośnika astronomii. Warszawa 1976.

doba księżycowa, ang. lunar day, astr., odstęp czasu na danym południku między dwoma kolejnymi górowaniami księżyca*; podobnie jak w przypadku doby gwiazdowej i słonecznej - w różnych okresach roku zachodzą różne rozbieżności między (1) prawdziwą dobą księżycową a (2) średnią dobą księżycową, która wskutek „uciekania” Księżyca po orbicie od Słońca o 12° na dobę (zob. Rys.) jest dłuższa od doby słonecznej średnio o ok. 0h8 czyli wynosi 24h50m28s. Jednakże ponieważ na długość doby księżycowej wpływa tak wiele czynników, podawanie jej średniej wartości właściwie nie ma sensu, o czym świadczy wykres jej zmian w 2002 r., sporządzony przez Tomasza Ściężora (e-mail: sciezor@uci.agh.edu.pl) i łaskawie mi udzielony - Rys. niżej. Prawdziwa doba księżycowa nie tylko daje różne efekty geofizyczne wpływające na biorytmy, ale przede wszystkim z górowaniem księżyca* związane są przypływy oceanów i mórz, zaś z dołowaniem - odpływy; ta rytmika pływowa bywa wyczuwana przez wiele gatunków zwierząt, u których wpływa na zachowanie się (Emme 1968).

Pojęcia [i trwania] doby księżycowej nie wolno mylić z dobą [„słoneczną”] na Księżycu, tj. z odstępem czasu na Księżycu*, na danym południku księżycowym, między kolejnymi jednakowymi kulminacjami (górnymi cz. górowaniami lub dolnymi cz. dołowaniami słońca; średnia taka doba równa się bowiem średniemu miesiącowi synodycznemu, który trwa 29d12h44m2s78, tj. 29d530 588 2, podczas gdy prawdziwa waha się aż o ok. 13h między 29d25h a 29d83h w wyniku eliptyczności orbity (literacki obraz tego można znaleźć we wspaniałej polskiej powieści fantastycznonaukowej Jerzego Żuławskiego Na Srebrnym Globie i w drugiej części trylogii pt. Zwycięzca); doba gwiazdowa na Księżycu (tj. powrót jego południka do tego samego kierunku wśród gwiazd) równa się średniemu miesiącowi syderycznemu i wynosi średnio 27d7h43m11s47, czyli 27d321 661. Dodajmy, że „ziemska” doba na Księżycu obecnie nie istnieje, bowiem wskutek zrównania czasu obrotu wokół osi i obiegu Ziemi, ta ostatnia tam nigdy nie wschodzi ani nie zachodzi, ale tylko oscyluje wokół pewnego położenia średniego wskutek tzw. libracji księżyca.

A. Emme: Rytmy biologiczne. Warszawa 1968, ss. 123-127; J. A. Chmurzyński: Reakcje fotyczne u much. Warszawa 1973, ss.73-77.

doba słoneczna ang. solar day, niem. [voller] Tag, fr. jour, 24 heures, astr.

  1. prawdziwa, odstęp czasu na danym południku między kolejnymi południami, czyli górowaniami (inaczej kulminacjami górnymi) [lub dołowaniami (inaczej kulminacjami dolnymi)] środka słońca*, który w niskich i średnich szerokościach geogr. (n), tj. między kołami podbiegunowymi pn i pd -66°33' < n < 66°33'), wynosi od 23h59m39ss (15-16 września) do 24h00m30s (23 grudnia); tę dobę mierzą zegary słoneczne;
  2. dla celów astronomii i życia cywilnego stworzono konstrukt zwany czasem średnim słonecznym, którego podstawową jednostką jest tzw. średnia doba słoneczna, a która jest ś r e d n i m odstępem czasu między zjawiskami podanymi pod 1.; wynosi ona dokładnie 24h00m00s i na niej opierają się wszelkie inne jednostki czasu stosowane w nauce i życiu cywilnym, a zwłaszcza godzina (h), minuta (m, uwaga: nie używać znaku ' właściwego dla kątów!), sekunda (s, uwaga: nie używać znaku " właściwego dla kątów!). Z powodu nierównomierności prędkości obiegu Słońca przez Ziemię, wynikłej m.in. z wydłużenia orbity Ziemi i spowodowanego tym „przyśpieszaniem” lub „opóźnianiem” się kulminacji słońca na południku ziemskim, czas rzeczywisty - poza czterema dniami w roku [16-IV, 14-VI, 2-IX i 25/26-XII] (równanie czasu, h, równa się wtedy 0) - odbiega od czasu średniego i w różnym czasie może się różnić od niego do 51s; tę zależność określa tzw. równanie czasu, h , które ma następującą postać:

    h = t¤v - t¤m

    gdzie t¤v - czas słoneczny prawdziwy („rzeczywisty”), t¤m - czas słoneczny średni (ten, który pokazują nasze zegary); znaczy to, że rzeczywiste południe astronomiczne (górowanie słońca) wypada na południku 15° dł. wsch. o godz. 1200 czasu zegarowego strefowego („zimowego”; lub o godz. 1300 czasu „letniego”). Z przyczyn związanych z mechaniką nieba czas słoneczny prawdziwy zmienia się w poszczególnych dniach kolejnych lat; toteż dokładne daty dla h @ 0 podają w tzw. tablicach słonecznych roczniki astronomiczne, a także [szkolne] Tablice matematyczno-fizyczne czterocyfrowe Wł. Wojtowicza.

Podczas doby słonecznej zachodzi wiele zjawisk fizycznych, które mają bardzo istotne znaczenie dla istot żywych na Ziemi - przykłady i bibliografia w haśle „kosmoekologia”; wiele z nich wyznacza lub synchronizuje rytmikę okołodobową.

Rys. z J.A. Chmurzyński: Reakcje fotyczne u much. Warszawa 1973

Długość doby w różnych okresach geologicznych (wg Nawary 1978, s. 14 i * wg Brzostkiewicza 1993, s. 42)

Nazwa okresu geologicznego Wiek w mln lat Liczba dni w roku Długość doby
w godzinach w dobach
współczesnych
Współczesność* [0] 365,25 24,0 1,0
Trzeciorzęd 53 368,3 23,7 0,98
Kreda* 71 370,3 23,7
136 374,8 23,3
Jura 190 379,0 23,06
Perm* 225 381,6 22,8 0,95
270 384,1 22,8
280 386,0 22,6
Karbon* 298 387,5 22,6 0,94
345 391,0 22,2
360 391,9 22,1
Dewon* 380 398,7 22,0 0,91
390 399,0 21,9
Sylur 415 401,2 21,6
430 402,5 21,5
Ordowik* 440 407,1 21,5 0,89
Kambr 500 408,8 21,1
Prekambr 570 415
Era Azoiczna
Powstanie księżyca
5000 18,0 0,75

K. Nawara: Rytmy Ziemi w ubiegłych okresach geologicznych. Problemy, 1978 Nr 5 (386), ss. 14-18 (Ryc. 3 podaje długość doby słonecznej, a Ryc. 4 liczbę dni w miesiącu synodycznym i w roku od 600 mln lat temu do dziś); S.R. Brzostkiewicz: A jednak się kręci... Urania, 64, 1993 Nr 2 (614), ss. 37-43.

dobowy, dniowy, dotyczący okresu 24-godzinnego czyli doby słonecznej

dzienny, odnoszący się do „dnia” jako oświetlonej przez słońce* części doby słonecznej (zob. wyż.)

dzień, ang. day, niem. Tag, fr. jour, ros. dień, 1. pot. część doby, kiedy słońce* znajduje się nad horyzontem i panuje światło; 2. w prawie: część doby od wschodu do zachodu słońca [z więc bez brzasku i zmierzchu], gdy jego tarcza jest widoczna nad horyzontem (wtedy np. statki nie muszą mieć zapalonycyh świateł pozycyjnych); 3. astr. pora doby, kiedy słońce znajduje się co najmniej nad horyzontem; gdy znajduje się poniżej horyzontu - jest zmrok astr.: przed wschodem - świt, po zachodzie - zmierzch. W szerokości geogr., gdzie słońce w danym czasie w czasie górowania stoi w zenicie, trwanie dnia równa się trwaniu nocy, tj. 12h; poza tym długość dnia zależy od szerokości geograficznej, j i deklinacji słońca, która zmienia się wraz z porą roku (zmiany długości dnia w Polsce zob. pory roku); istnienie refrakcji astronomicznej (tj. załamania się promieni słonecznych nad horyzontem, które pozwala na jego widok już po fizycznym ukryciu się słońca pod horyzontem) wydłuża dzień w stosunku do jego teoretycznej długości; w obszarach polarnych, o szerokościach j ł 67°, w lecie trwa nieprzerwany dzień (tzw. dzień polarny), podczas gdy zimą słońce w ogóle nie wstaje nad horyzontem; zmiany azymutu słońca podczas dnia wyjaśniono w haśle „azymut

noc, ang. night, niem. Nacht, fr. nuit, ros. nocz', 1. pot. część doby, kiedy słońce* znajduje się pod horyzontem i panuje ciemność - co najwyżej rozświetlana światłem gwiazd, planet i księżyca*, ewentualnie też zorzy polarnej; 2. w prawie: część doby od zachodu do wschodu słońca [z więc łącznie ze zmierzchem i brzaskiem], gdy jego tarcza jest niewidoczna pod horyzontem (wtedy np. statki mają obowiązek mieć zapalone światła pozycyjne); 3. astr. pora doby, kiedy słońce znajduje się co najmniej 18° poniżej horyzontu; gdy znajduje się bliżej horyzontu - jest zmrok astr.: przed wschodem - świt, po zachodzie - zmierzch; w szerokości geogr., gdzie słońce w danym czasie w czasie górowania stoi w zenicie, trwanie nocy równa się trwaniu dnia, tj. 12h; w pasie pomiędzy równoleżnikami -49° noc astronomiczna występuje przez cały rok; na zewnątrz tego pasa do szerokości |j| = 67° następuje w okresie letnim przerwa w występowaniu nocy astr. (są to tzw. „białe noce”), przy czym długość tej przerwy rośnie w miarę oddalania się od równika; w miarę zbliżania się ku najbliższemu biegunowi Ziemi od równoleżnika, nad którym słońce w momencie górowania stoi w zenicie trwanie nocy wynosi coraz to mniejszą część doby, by na szerokościach j ł 67° nocy (a nawet zmroku) w ogóle nie było aż do najbliższej równonocy, po czym przez pewien czas panuje zmrok, a następnie noc polarna, gdy słońce wcale nie wschodzi (wtedy na przeciwległym obszarze okołobiegunowym panuje ciągły dzień).

Uwaga: inne informacje astronomiczne można znaleźć w internecie pod adresem: "AstroCD" astrocd@astronomia.pl

* Słońce i księżyc jako zjawiska widziane na niebie można pisać małą literą - w przeciwieństwie do ciał niebieskich.

© Polskie Towarzystwo Etologiczne