Słownik pojęć etologicznych

© Jerzy Andrzej Chmurzyński (j.chmurzyński@nencki.gov.pl)




EKLIPTYKA

astr. koło wielkie na kuli niebieskiej, na którym w ciągu roku można wyznaczyć kolejne położenia słońca* względem gwiazd; jest ono nachylone pod kątem 23°27' względem równika niebieskiego [czyli rzutu równika ziemskiego na kulę (sferę) niebieską, albo inaczej - wielkiego koła na kuli niebieskiej leżącego na płaszczyźnie prostopadłej do osi świata, przechodzącej przez środek kuli niebieskiej, gdzie oś świata jest osią obrotu kuli niebieskiej będącą przedłużeniem osi ziemskiej]. Punkty przecięcia się ekliptyki z równikiem niebieskim zwane są punktami równonocy. Słońce bywa w nich dwa razy w roku: 20-21 marca w punkcie równonocy wiosennej (początek astronomicznej wiosny) i 23-24 września w punkcie równonocy jesiennej (początek jesieni). Płaszczyzna ekliptyki jest jednocześnie płaszczyzną orbity ziemskiej [wokół Słońca], dlatego też nachyleniem ekliptyki nazywa się kąt między płaszczyzną drogi ziemskiej a płaszczyzną równika; wg Laplace'a kąt ten zmienia się w granicach 2°44' w okresie ok. 40.000 lat - od 22°6' do 25°50', obecnie wynosi 23°28'. Od tego kąta w pewnym stopniu zależy zaznaczanie się na Ziemi - pór roku. Drugim powodem zmian jest zmiana ekscentryczności orbity ziemskiej. Jak wiadomo jest ona eliptyczna, a matematycznym wyrazem wydłużenia elipsy jest jej mimośród (e) czyli stosunek odległości środka elipsy (O) od jej ogniska (S, a więc OS) do połowy wielkiej osi (OP),

e = OS/OP

w jednym z ognisk orbity ziemskiej znajduje się Słońce. Otóż obecnie mimośród drogi ziemskiej wynosi e = 0,0168, ale w geologicznej skali czasu może się zmieniać pomiędzy prawie zerem a 0.0777, co oczywiście wpływa na ilość dopływającej energii promienistej Słońca do Ziemi; obecnie Ziemia jest bliżej Słońca (perihelium) zimą niż latem (gdy jest w aphelium). Jednakże usytuowanie perihelium i aphelium przesuwa się, bowiem tzw. długość perihelium czyli kąt między punktem równonocy wiosennej a perihelium zmienia się ustawicznie z dwóch przyczyn: po pierwsze oś ziemska wskutek precesji (obiegu po bocznej płaszczyźnie stożka) zatacza koło w ciągu tzw. roku platońskiego, w 25.700 lat, dzięki czemu punkt równonocy wiosennej (Barana) „cofa się”; po wtóre - droga ziemska zwolna obraca się w przestrzeni w kierunku przeciwnym, tak że dopiero po upływie 21.000 lat położenie osi Ziemi i orbity ziemskiej w przestrzeni zaczynają się powtarzać (Stenz 1957, ss. 135-137, por. Zonn 1973, Kulikowski 1976, Oster 1986, Dworak 1989).

Źródło: E. Rybka: Astronomia. Podręcznik dla liceów matematyczno-przyrodniczych. Warszawa 1949; E. Stenz: Ziemia. Fizyka wnętrza Ziemi, mórz i atmosfery. Warszawa 1957; Wł. Zonn [red.]: Kopernik, astronomia, astronautyka. Przewodnik encyklopedyczny. Warszawa 1973; P.G. Kulikowski: Poradnik miłośnika astronomii. Warszawa 1976; L. Oster: Astronomia współczesna. Wyd. 3. Warszawa 1986; Z. Dworak: Z astronomią za pan brat. Warsszawa 1989.

* Słońce jako zjawisko widziane na niebie można pisać małą literą - w przeciwieństwie do ciała niebieskiego.

Uwaga: inne informacje astronomiczne można znaleźć w internecie pod adresem: "AstroCD" astrocd@astronomia.pl

© Polskie Towarzystwo Etologiczne