Słownik pojęć etologicznych

© Jerzy Andrzej Chmurzyński (j.chmurzyński@nencki.gov.pl)




FINALIZM

teleologia (teleologizm), finalizm, ang. teleology, niem. Teleologie, fr. téléologie, biol. „pogląd znany w filozofii i biologii teoretycznej, a postulujący, że celowość (zob. niż.) w budowie i czynnościach ustrojów żywych jest ich cechą immanentną; najczęściej przyjmowano przy tym, że celowość wynika z działania czynników niematerialnych” [Urbanek 1973, s. 236], jakby arystotelesowskiej przyczyny celowej, którą mogła być siła życiowa (gr. entelecheia, łac. vis vitalis, fr. élan vital „poryw życiowy”); obecnie miejsce finalizmu zajęło oparte na ewolucjonizmie stanowisko teleonomiczne (zob. niż.).

Źródła: O. zur Strassen: Die Zweckmäßigkeit. In: Kultur der Gegenwart. Allgem. Biologie. Leipzig 1915; A. Urbanek: Rewolucja naukowa w biologii. [Bibl. Wiedzy Współcz. „Omega” t. 250]. Warszawa 1973, zwł. ss. 47, 236.

celowość, w odniesieniu do zachowań rozumiana jako nastawienie na realizację celu (zob. niż.) w sensie 1.: ang. purposiveness, niem. Zielstrebigkeit bis Absichtlichkeit; jest z zasady zakładana jako podstawa działania człowieka (prawnicza zasada is fecit cui prodest); rozumiana jako nastawienie na realizację celu w sensie 2. i 3: ang. purposefulness, niem. Zweckmäßigkeit, fil., etol.; celowość polegająca na realizowaniu celu w znaczeniu 3. biol. teor. była dawniej charakterystyczna dla poglądów teleologicznych (finalistycznych; zob. wyż.) w biologii; obecnie uświadamiamy sobie, że zachodzi ona dzięki przyczynom (czynnikom) dalszym, ewolucyjnym - i wobec tego jej uznawanie nie musi być zabarwione idealizmem (por. teleonomia - wyż.).

cel, gr. télos, łac. fínis, ang. aim, purpose, end, niem. Ziel, Zweck, Absicht, biologischer Vorteil, fr. fin biologique, (por. nastawiony na cel, w celu),

  1. fil. zamiar (w działaniach dowolnych), np. cel nauki
  2. niem. Endzustand, etol. koniec działań (np. instynktowych), które zwykle są badane w kategoriach przyczyn (czynników) bliższych
  3. biol. w rozumieniu celowości wyrażającej się wartością przystosowawczą (ang. fitness) danego zachowania.

celowy, ang. purposive, directive, niem. absichtlich, gerichtet, nastawiony na cel (wyż. 1.), prowadzący [nawet w sposób nieuświadomiony] do realizacji celu (wyż. 2., 3.) biologicznego; Dennett (1997) używa tu określenia „intencjonalny” (nie mylić z ruchem intencjonalnym); por. racjomorficzne zachowanie [się]

Żródło: D.C. Dennett: Natura umysłów ("Science Masters" t. 7]. Warszawa 1997.

w celu, aby, by, ażeby, żeby[skutkowe], łac. ut [tzw. consecutivum], quod, cum [causale], ang. in order to, for, to, niem. um zu [bezok.], daß lub dass, fr. pour, wśród nauk przyrodniczych (zob. nauka) zdania takie są dopuszczalne w naukach biologicznych, a zwłaszcza w behawioralnych (np. etologii) - w przeciwieństwie do fizyko-chemicznych. O ile zdanie „Słońce świeci, by na Ziemi mogło istnieć życie” jest nieuzasadnione i niedopuszczalne, o tyle stwierdzenie: „ciernik buduje gniazdo, by w nim następnie wychować potomstwo” ma rację bytu, ale tylko gdy się je rozumie w świetle teleonomii (zob. niż.); takie natomiast rozumienie, które by zakładało, że ciernik „zdaje sobie sprawę z tego, w jakim celu to czyni”, wg etologii klasycznej również byłoby bezpodstawne.

teleologiczny, ang. teleologic, niem. teleologisch, fr. téléologique, biol. celowy w ujęciu teleologii (zob. wyż „finalizm”), kierowany czynnikiem niematerialnym

teleonomia, ang. teleonomy, niem. Teleonomie, fr. téléonomie, biol. termin wprowadzony przez Colina S. Pittendrigha 1958, a po nim używany przez George G. Simpsona 1964, Jacques'a Monoda 1970 (1979), Adama Urbanka 1973 i autora (Sadowski, Chmurzyński 1989) na określenie aspektu funkcjonalnego układów biologicznych, właściwości przystosowawczych, uporządkowania, organizacji i homeostazy struktur i funkcji organizmów żywych w wyniku działania na ich przodków mechanizmów ewolucyjnych (w tym koewolucji), dzięki któremu poszczególne struktury i funkcje mogą być rozpatrywane jako przynoszące odpowiednie korzyści bez uciekania się do teleologicznego pojmowania celowości; zob. też niż. racjomorficzne zachowanie się.

Źródło: C. S. Pittendrigh: Adaptation, natural selection, and behavior. W: Behaviour and Evolution ed. by A. Roe and G.G. Simpson. New Haven, Conn. 1958, s. 394; G.G. Simpson: This View of Life. The world of an evolutionist. New York 1964; J. Monod: Le Hasard et la nécessité. Essai sur la philosophie naturelle de la biologie moderne. Paris 1970 (wyd. pol.: Przypadek i konieczność. Warszawa 1979); A. Urbanek: Rewolucja naukowa w biologii. [Bibl. Wiedzy Współcz. „Omega” t. 250]. Warszawa 1973, zwł. ss. 47, 236; B. Sadowski, J.A. Chmurzyński: Biologiczne mechanizmy zachowania. Warszawa 1989.

teleonomiczny, ang. teleonomic, niem. teleonomisch, fr. téléonomique, biol. „celowy” w ujęciu teleonomii, tj. taki, który prowadzi do biologicznego celu dzięki czynnikom (przyczynom) dalszym.

racjomorficzne zachowanie [się], r. działanie, określenie [amer. psychologa, Egona Brunswicka (1903-1955), teoretyka psychologii postaci] zachowań układu, które pod względem formalnym i funkcjonalnym są ściśle analogiczne z procedurami logicznymi, ale nie mają nic wspólnego ze świadomym rozumem; do takich zachowań należą zarówno zachowania się instynktowe zwierząt, jak i nasze reakcje, które się odbywają dzięki zaangażowaniu takich rejonów naszego układu nerwowego, które są najzupełniej niedostępne świadomości i samoobserwacji (Lorenz 1977, s. 207).

Źródło: E. Brunswick: The Conceptual Framework of Psychology, 1952; K. Lorenz: Odwrotna strona zwierciadła. [„Biblioteka Myśli Współczesnej”]. Warszawa 1977, s. 207; E. Kośmicki: Działania racjonalne i racjomorficzne. Próba porównania działań ludzkich i zwierzęcych. W: Filozofia i biologia: Impresje teoretyczne. Poznańskie Studia z Fil. Nauki, z. 7. Warszawa-Poznań 1982, ss. 121-133.

Uwaga: Nie wyjaśnione tu terminy można znaleźć w Bibliotece Instytutu Nenckiego, w dwóch komputerach [przy oknach] w „Słowniku Behawioralnym”, wgranym w programie Word for Windows; osoby spoza Warszawy mogą się zwracać w ich sprawie - a także haseł behawioralnych - pocztą elektroniczną do autora (adres powyżej)

© Polskie Towarzystwo Etologiczne