Słownik pojęć etologicznych

© Jerzy Andrzej Chmurzyński (j.chmurzyński@nencki.gov.pl)




NAUKI BEHAWIORALNE

czynniki (przyczyny) bliższe a. bezpośrednie [zachowania się], ang. proximate „najbliższe”, factors [Baker 1932, por. Mayr 1961], niem. echte, primär wirkende Kausalfaktoren, fr. facteurs premiers, etol., socjobiol., ekol. behaw. (ewoluc.), przyczyny bliższe (Pisula 1998 określa je mianem „bliskich”) „zawierają w sobie pytania o mechanizmy zachowania w wymiarze „tu i teraz” oraz aspekty rozwoju ontogenetycznego. Jest to więc kategoria czynników, która odnosi się do osobnika lub konkretnej sytuacji bodźcowej” (Pisula, op. cit., s. 14); są to mechanizmy danego zachowania się, zarówno anatomiczno-fizjologiczne, jak stan organizmu (z bodźcami wewnętrznymi, humoralnymi czynnikami motywacyjnymi itp.) oraz wywołujące je lub wyzwalające bodźce zewnętrzne (w psychologii bodźce zewnętrzne i motywacja określane są mianem „źródeł” zachowania się); ich poszukują tradycyjne nauki behawioralne, jak etologia i psychologia, a w przeciwstawieniu do nich socjobiologia i ekologia behawioralna (i ewolucyjna) poszukują czynników (przyczyn) dalszych (zob. niż.). Pisula (op. cit., s. 15) przytacza tu za Alcockiem (1993, s. 4) następujące przykłady czynników bliższych zachowania się:

  1. Etologia
  2. Psychologia porównawcza
  3. Psychologia zwierząt (zoopsychologia)
  4. Socjobiologia zwierząt i socjobiologia
  5. Ekologia behawioralna

Nauki behawioralne omawiają pokrótce Lee C. Drickamer i Stephen H. Vesey w książce Animal Behavior. Concepts, processes, and methods. Boston 1982, ss. 9-25.


Historia nauk behawioralnych

Nauki behawioralne zawdzięczają wiele innym dyscyplinom, jak psychologia fizjologiczna, neurobiologia i jej odłam - neuroetologia, endokrynologia behawioralna, chronobiologia (czyli nauka o rytmach biologicznych), psychofarmakologia i etofarmakologia. Etologia i socjologia zwierząt oraz ekologia behawioralna mają wiele wspólnego z ekologią, etologia człowieka (antropoetologia) zazębia się z psychologią [człowieka], zaś etologia kognitywna z psychologią kognitywną i - najnowszą, szerszą dyscypliną - kognitywizmem. Istnieją oczywiste więzi między socjologią zwierząt a socjologią [człowieka] z jednej strony oraz socjobiologią - z drugiej.

Historia nauk behawioralnych jest szeroko omówiona w [skądinąd fatalnie przetłumaczonych i dlatego godnych... unikania] Podstawach psychologii zwierząt Güntera Tembrocka. Warszawa 1971, ss. 12-39. Zob. też: historia polskiej etologii.

© Polskie Towarzystwo Etologiczne