Słownik pojęć etologicznych

© Jerzy Andrzej Chmurzyński (j.chmurzyński@nencki.gov.pl)




PORY ROKU

PORY ROKU, (1) astronomiczne, w naszej szerokości geograficznej są obecnie cztery pory roku: wiosna, lato, jesień i zima - związane z nachyleniem osi ziemskiej do płaszczyzny jej orbity (inaczej nachylenia ekliptyki) i mimośrodem eliptycznej drogi Ziemi wokół Słońca (Rybka 1949); w związku z tym w wyższych szerokościach geogr. (jak u nas) zaznacza się duża zmienność długości dnia w zależności od pory roku (zob. Rys.) - przy tym zależna od szerokości geograficznej - gdyż na półkuli pn latem dzień trwa nieprzerwanie dłuższy czas. Należy też pamiętać, że średnia temperatura zależy zarówno od nagrzewania się miejsca w dzień i jego stygnięcia nocą, a zatem od długości doby; otóż doba ziemska ulegała w ciągu jej istnienia zmianom; (2) fenologiczne, u nas wyróżnia się 6 do 9 pór fenologicznych (Tomanek 1952, ss. 146-148, 189-192): (1) przedwiośnie czyli zaranie wiosny, (2) pierwiośnie czyli wczesną wiosnę, (3) pełnię wiosny albo wiosnę właściwą, (4) wczesne lato (5) lato, (6) wczesną jesień (początek jesieni), (7) jesień, (8) późną jesień zwaną szarugą jesienną lub przedzimiem (Kowalewska, Kownacka 1966, t. 1, s. 7), (9) zimę. Oryginalny podział Ihnego (1895) obejmował 8 pór fenologicznych w Europie, będących następstwem zjawisk u roślin: zaranie wiosny, wczesną wiosnę, pełnię wiosny, wczesne lato, lato, wczesną jesień, jesień i zimę. Ostatnio, wskutek z jednej strony efektu cieplarnianego wynikłego ze wzrostu zawartości CO2 w atmosferze ziemskiej, z drugiej zaś wylesiania puszcz tropikalnych lata są chłodniejsze i deszczowe, zimy mniej mroźne, a ponadto zanikają pory przejściowe. Opis fenologii florystycznej i faunistycznej w Polsce podają znane książki: dla dzieci Kowalewskiej i Kownackiej (op. cit.) i trącąca myszką dwuczęściowa Gustawicza i Wyrobka (1914) (zob. zwł. T. I, rozdz. I), dla młodzieży - nieocenionego Bohdana Dyakowskiego (1926) [Czytelnik pragnący korzystać z tej przepięknej, ale nieco przestarzałej książki powinien uprzednio dokonać korekty nazw zoologicznych - zarówno polskich, jak łacińskich, które od czasu jej wydania uległy zmianie - na podstawie nowszych kluczy, jak Eisenreichów, Amanna czy Zahradníka (zob. w piśmiennictwie niż.); błędnie podano tam też na s. 23-24, że ptaki muszą się uczyć latania; por. dorastanie (wzrost) dziedzicznego zachowania [się] áodesłać do naczelne.htmn]; starszy Czytelnik może korzystać z książki Henryka Sandnera i Zdzisławy Wójcik (1966) lub Southwooda i Cowarda (1963). Przydatna może się też okazać książeczka Dziurzyńskiego (1963), a satysfakcji może również dostarczyć poetyckie dziełko Wincentego Pola (1877) z fenologią rozpisaną na dwanaście miesięcy. Wiele danych fenologicznych zawierają także klucze, jak Rostafińskiego, Tykacza, Nikolaia, Singera i Wothego (zob. w piśmiennictwie niż.), pokrewna książka Jacobsa i Rennera (1974) itp. Pory roku nad jeziorem pięknie opisuje Włodzimierz Korsak (1959); por. miłość przyrody ojczystej áodesłać do love-nat.htmn.

PRZEDWIOŚNIE, ZARANIE WIOSNY, ang. very early spring, okres fenologiczny należący do astronomicznej wiosny, między zimą a pierwiośniem (wczesną wiosną); średnia temperatura wynosi od 0°C do 5°C; na zachodzie Polski zaczyna się w połowie lutego, na pozostałych terenach trwa od 28 lutego do 1 kwietnia (zob. Kowalewska i Kownacka 1966. T. 1, s. 9) - od 30 do 40 dni. Jest to okres budzenia się wegetacji ze spoczynku zimowego, przy czym charakterystyczne jest zakwitanie tych drzew, krzewów i bylin (tzn. zielnych roślin wieloletnich), które rozwijają swe kwiaty przed rozwojem liści, a więc [pylenie się] leszczyny (Corylus avellana), [zakwitanie] derenia jadalnego (Cornus mas), osiki (Populus tremula), [wierzby]-iwy (Salix caprea), wierzby szarej (Salix cinerea), olszy czarnej cz. olchy (Alnus glutinosa) i szarej cz. olszyny (A. incana), wiązu polnego (Ulmus campestris), modrzewia (Larix eauropaea), wilczej jagody (Atropa belladonna), przebiśniegu (Galanthus nivalis), hale tatrzańskie pokrywają się kobiercem fioletowego szafrana spiskiego (Crocus scepuniensis), na niżu widać podbnego koloru kwiaty sasanek (Pulsatilla patens i P. pratensis) i niebieskie przylaszczki (Hepatica triloba), poza tym "pierwsza wiosna" jest biała jak kwiaty śnieżycy (Leucoium vernum), zawilca białego (Anemone nemorosa), wawrzynka wilczegołyka (Daphne mezereum); pod koniec okresu pojawiają się i żółte kwiaty podbiału (Tussilago farfara), zielonożółto kwitnie sześciopłatkowa złoć (Gagea lutea). Jest to przedmak "drugiej wiosny" - żółtej (por. Dyakowski 1947, rozdz. VI, IX, zwł. s. 96; Gustawicz i Wyrobek 1914. T. I, rozdz. III). W słoneczne dni, nawet już w końcu lutego na kwiatach leszczyny pojawiają się pierwsze pszczoły (Apis mellifica), a pod koniec okresu zaczynają latać (lot, por. lokomocyjne ruchy organizmów), by złożyć jaja - i przez parę dni dają się widzieć - wyszłe z diapauzy zimowej pierwsze motyle zimujące w postaci doskonałej (imago), jak rusałka (Nymphalidae) - pawik dzienny (Vanessa s. Inachis io), a z bielinkowatych (Pieridae) latolistek cytrynek (Gonepteryx rhamni). W tym czasie przylatują: skowronek (Alauda arvensis), bocian (Ciconia ciconia), kukułka (Cuculus canorus), jaskółka dymówka (Hirundo rustica), oknówka (Delichon urbica), brzegówka (Cotyle s. Riparia riparia), wilga (Oriolus oriolus), ptaki wodne i błotne; ptaki drapieżne zakładają gniazda, w końcu marca zaczynają tokować cietrzewie (Lyrurus tetrix; zob. toki, por. szabas) i głuszce (Tetrao urogallus; por. pieśń głuszca), rodzą się pierwsze zające (Tomanek 1952, ss. 147, 190; Kowalewska i Kownacka 1966. T. 1, ss. 9-53).

PIERWIOŚNIE, WCZESNA WIOSNA, ang. early spring, okres fenologiczny należący do astronomicznej wiosny, między przedwiośniem a pełnią wiosny, 1 kwietnia - 15 maja (Kowalewska i Kownacka 1966, T. 1. ss. 55-113); średnia temperatura wynosi ok. 5°C. W tym czasie na ziemi pojawiają się białe gwiazdki kwiatów gwiazd[ow]nicy wielkokwiatowej (Stellaria holostea), zakwitają takie drzewa i krzewy, których kwiaty rozwijają się równocześnie z rozwojem pierwszych liści, jak poziomka dzika (Fragaria vesca), jagoda czarna (czernica, Vaccicium myrtillus, w krakowskiem zwana borówką czarną), porzeczka czerwona (Ribes rubrum), porzeczka złota (Ribes aureum), głóg pospolity, jednoszyjkowy (Crataegus monogyna), [śliwa tarń cz.] tarnina (Prunus spinosa), czeremcha (Prunus padus), kwitną też sady - czereśnia (Prunus avium), wiśnia (Prunus cerasus), grusza pospolita (Pyrus communis) oraz jabłoń szlachetna (M. domestica) i j. płonka (Malus silvestris). W tym czasie rozpoczyna się także listnienie drzew później zakwitających, jak kasztanowiec (Aesculus hippocastanum), brzoza brodawkowa (Betula verrucosa), buk (Fagus silvaticus), dąb szypułkowy (Quercus pedunculata), lipa drobnolistna (Tilia parviflora) i klon zwyczajny (Acer platanoides), który też zaczyna kwitnąć (Tomanek 1952, ss. 190-191), podobnie jak graby (Carpinus betulus), brzozy (Betula spp.) i jodły (Abies alba); przekwitają wiązy (Ulmus minor), sosny wysypują nasiona z szyszek; na ziemi pierwiośnie jest typową "drugą wiosną" - żółtą (por. Dyakowski 1926, s. 96; Idem 1947, rozdz. VII-IX); w początku kwietnia jeszcze dokwita sześciopłatkowa zielonkawożółta złoć (Gagea lutea), by ustąpić miejsca o zmiennej liczbie płatków żółtym kwiatom pszonki cz. ziarnopłona wiosennego (Ranunculus ficaria, dawniej zwany Ficaria verna lub F. ranunculoides), po nim pojawia się zawilec żółty (Anemone ranunculoides). Do latających cytrynków (Gonepteryx rhamni) dołączają - również wyszłe z diapauzy zimowej - rusałki pawik dzienny (Vanessa s. Inachis io), które latają aż do maja; podobnie budzą się w kwietniu, by złożyć jaja - i przez parę dni dają się widzieć - inne rusałki (Nymphalidae) zimujące w postaci doskonałej (imago), jak pokrzywnik (Vanessa urticae), wierzbowiec (V. s. Nymphalis polychloros); widać też wyszłe z zimowych kryjówek zapłodnione samice os (Vespa crabro, Paravespula spp. i Vespula spp.), a także trzmieli (Bombus spp.), murarki rudej (Osmia rufa) i smuklika wielkiego (Halictus quadricinctus), które zabierają się do budowy gniazd; w kwietniu i maju pojawiają się i gniazdują pszczolinki (Andrena spp.), stale już żeruje pszczoła miodna (Apis mellifica vel mellifera). Jest też pierwiośnie okresem najliczniejszych przylotów ptasich, które też - jak i ptaki miejscowe, osiadłe - obejmują terytorium, odbywają zaloty lub toki, łączą się w pary, budują gniazda; jelenie i sarny zmieniają suknie (zob. szata) na letnią, linieją, o wczesnym świcie jeszcze tokują głuszce (zob. pieśń głuszca) i cietrzewie (zob. szabas), odprawiają gody dzikie kaczki-krzyżowki (Anas platyrhynchos), kocą się rysie (Lynx lynx), żbiki (Felis silvestris), kuny leśne cz. tumaki (Mertes martes), domowe cz. kamionki (Martes foina), łasice łaski (Mustela nivalis), tchórze (Mustela putorius); na piaszczystych polankach i ścieżkach widać pierwsze lejki larw mrówkolwa (Myrmeleo formicarius; zob. W.M. Wheeler).

WIOSNA (dawniej - i ludowe - 'wiesna', łac. ve:r (pm verná:lis), ang. spring (pm vernal), niem. Frühling, fr. printemps, ros. wiesná, (1) astronomiczna rozpoczyna się na naszej półkuli [pn.] "z chwilą przejścia środka tarczy Słońca przez punkt równonocy wiosennej, tzw. punkt Barana. Punkt ten wyznaczają na niebie przecinające się koła wielkie: równik niebieski - czyli przedłużenie płaszczyzny równika ziemskiego - i ekliptyka, po której porusza się w ciągu roku Słońce. W tym to momencie, rokrocznie jednak innym - co wiąże się z niejednostajnościami ruchu orbitalnego Ziemi - Słońce przechodzi z półkuli południowej na północną ze znaku Ryb do znaku Barana" (Michalec 1007, s. 90). W tym to dniu równonocy (aequinoctium) wiosennej n a c a ł e j Z i e m i długość nocy jest równa długości dnia. Dzień ten wypada ok. 21 marca (w r. 1997 było to 20 marca). Koniec wiosny i początek lata astronomicznego wyznacza chwila przypadająca 21 lub 22 czerwca, gdy Słońce zajmie tzw. letnie stanowisko, tzn. znajdzie się nad zwrotnikiem Raka, osiągając tzw. długość równą 90° ekliptyki; wtedy to następuje tzw. przesilenie (solstitium) letnie - dzień jest wtedy najdłuższy w roku; por. jesień; (2) klimatologiczna, właściwa "wiosna termiczna [poprzedzona przez przedwiośnie] zaczyna się wtedy, gdy średnia temperatura dobowa wynosi minimum +5°C (do 15°C), a świat roślinny rozpoczyna wegetację"; "początek tej pory przypada na ostatnie dni marca lub pierwsze dni kwietnia, a czas trwania jej wynosi od 55 do 60 dni" (Michalec 1007, s. 90; Tomanek 1952, s. 191); fenologiczna pełnia wiosny występuje w okresie od 15 maja do 20 czerwca (Kowalewska i Kownacka 1966. T. 1, s. 115-174; Dyakowski 1947, rozdz. IX-XII; Gustawicz i Wyrobek 1914. T. II), a rozpoczyna się zakwitaniem tych drzew i krzewów, u których kwiaty pojawiają się dopiero po rozwoju pierwszych liści, a kończy się przed zakwitaniem zbóż. Las liściasty - bukowy i dębowy - zazielenił się zupełnie, zakwita suchodrzew tatarski (Lonicera tatarica), płonka cz. dzika jabłoń (Malus silvestris), dzika grusza (g. polna, Pyrus communis), klon zwyczajny (Acer platanoides), klon polny (A. campestre) i tak dobrze znany ze staropolskiej literatury i dawnych pieśni - jawor (A. pseudoplatanus), a także buk (Fagus silvatica), grab (Carpinus betulus), kasztanowiec (Aesculus hippocastanum), jarzębina cz. jarząb pospolity (Sorbus aucuparia), wraz z późnym rozwojem liści kwitną dęby - szypułkowy (Quercus robur) i bezszypułkowy (Q. sessilis), rozwijają się kwiaty sosny (Pinus silvestris), świerku (Picea excelsa s. abies), cis (Taxus baccata), bez lilak (Syringa vulgaris), szakłak pospolity (Rhamnus catharticus), szakłak kruszyna (Rh. frangula), głóg (Crataegus oxyacantha), trzmielina (Evonymus eauropaea), złotokap (Citisus laburnum) i pigwa (Cydonia vulgaris); w runie leśnym kwitnie czarna jagoda (czernica, Vaccinium myrtillus, w krakowskiem zwana borówką czarną) i borówka brusznica (Vaccinium vitis-idaea), mącznica lekarska (Arctostaphylos uva-ursi), bagno (Ledum palustre), konwalia pachnąca (Convallaria maialis), narcyz wonny (Narcissus poëticus), żarnowiec miotlasty (Sarothamnus scoparius) i wiele jaskrowatych (Ranunculaceae); pojawiają się pierwsze grzyby: smardze (Morchella esculenta), piestrzenice (Gyromira ssp.) i borowiki (Boletus spp.). Roją się korniki (Ips typographus), co 3-5 lat w niektórych okolicach słychać przelatujące liczniejsze chrabąszcze majowe (Melolontha vulgaris s. melolontha), a na zbożu można pod koniec wiosny znaleźć podobnego do nich lecz mniejszego i bardziej owłosionego, guniaka czerwczyka (Rhizotrogus solstitialis), wszędzie pełno much i komarów (Aëdes spp., Culex pipiens), za którymi uganiają się muchołówki (Muscicapa spp.), jak małe krzyżyki - jaskółki oknówki (Hirundo s. Delichon urbica) i - z głęboko wciętym ogonem - dymówki cz. "wieśniaczki" (H. rustica), gdzieniegdzie też w ścianach starych wyrobisk piasku czy żwiru można spotkać rojące się wokół norek brzegówki (Cotyle s. Riparia riparia), w miastach zaś z głośnym świrem szybują stadami nasze najszybsze ptaki (v powyżej 30 m/s), jerzyki (Apus apus); zaczynają się pierwsze lęgi, z lasu dochodzi kukanie kukułki (Cuculus canorus), a wieczorami rozlega się kląskanie słowików - w pd.-zach. Polsce rdzawego (Luscinia megarhynchos), a w pn.-wsch. szarego cz. bekwarka (Luscinia luscinia), w maju z młak dochodzi uroczy czysty tryl - niby jakiegoś ptaka: to godowy głos ropuchy zielonej (Bufo viridis), w czerwcu od wód dochodzą melodyjne głosy kumaków nizinnych (Bombina bombina) i skrzekliwe głosy żabiej kapeli, a z pól i polan dochodzi dźwięczne ćwierkanie świerszcza polnego (Gryllus campestris), o zmroku wylatują nietoperze (Chiroptera, np. gacek wielkuch, Plecotus auritus); wydra (Lutra lutra) ma już dzieci, kocą się norki (Mustela lutreola), po raz drugi kocą się zające (Lepus timidus).

WCZESNE LATO, okres fenologiczny (20 czerwca - 15 lipca) należący do astronomicznego lata, między wiosną a pełnią lata; zaczyna się "zakwitaniem zbóż, kończy się zaś w porze dojrzewania wczesnych jagód. Znamionuje tę porę kwitnienie żyta ozimego (Secale cereale), bzu lekarskiego (Sambucus nigra), lipy drobnolistnej (Tilia cordata), jeszcze kwitną dęby, jarzębina (Sorbus aucuparia) i spóźnione sosny (Pinus silvestris), w górach kosodrzewina (Pinus mugo) i limba (Pinus cembra), przy domach i skraju lasu rozwiesił swe pachnące miodem kiście chwast" leśny zawleczony z Ameryki, grochodrzew pospolity cz. robinia akacjowa, zwana potocznie "akacją" (Robinia pseudoacacia); wokół jej kwiatów, a także lipy brzęczą zastępy pszczół, przyciągają też owady kwiaty wilczej jagody (Atropa belladonna), maliny (Rubes idaeus), śnieguliczki (Symphoricarpus racemosus), szałwii (Salvia officinalis), świdwy (Cornus sanguinea), winorośli (Vinum) i ligustru (Ligustrum vulgare), na miedzach złocą się gwiazdki dziurawca (Hypericum perforatum), "lwie pyszczki" lnicy pospolitej (Linaria vulgaris), w lesie urzeka swymi barwami pszeniec gajowy (Melampyrum pratense), którego jaskrawożółte kwiatki kontrastują z górnymi wybarwionymi fiołkowogranatowo listkami, na polanie pojawiają się ciemnoróżowe łany wierzbówki wąskolistnej (Epilobium angustifolium), różowo zakwita macierzanka piaskowa (Thymus serpyllum), na której żerują różne muchówki bzygowate (Syrphidae), liczne trzmiele (Bombus spp.), samotne pszczoły, a niekiedy można jeszcze spotkać też coraz u nas rzadszą wardzankę żądlicę (Bembix s. Bembex rostrata), która na słonecznej polanie przyległej do boru świeżego ma swoją norkę, w której - jak ptasia mama - opiekuje się swą larwą przynosząc jej upolowane i sparaliżowane żądłem muchy, w marę wzrastania należące do coraz większych gatunków; przy pięknej pogodzie, w okresie od 20 czerwca do 10 sierpnia może wychować nawet sześć larw, z których niestety tylko część wyda imagines, gdyż w pobliżu zwykle czyha samica złotolitki (Chrysididae) sawczynki (Parnopes grandior), która stara się włamać do norki (mimo, iż jest stale zamknięta) i znieść tam swoje jajo; niestety, w brzydkie lato z trudem udaje się tzw. przez demografów "reprodukcja prosta" - i osa ta u nas ginie; odbywa swój lot godowy daleki krewny nadal ćwierkających świerszczy, turkuć podjadek (Gryllotalpa gryllotalpa; por. norka strydulacyjna), wylęgają się pędraki chrabąszcza (Melolontha vulgaris s. melolontha). W ogrodach i sadach dojrzewają wczesne owoce, a na czereśniach i wiśniach siedzą szpaki (Sturnus vulgaris), wilgi (Oriolus oriolus), kawki (Corvus s. Coloeus monedula) i objadają owoce (Tomanek 1952, s. 191; Kowalewska i Kownacka 1966. T. 1, ss. 175-252; Gustawicz i Wyrobek 1914. T. II).

LATO áz psłow. leto 'j.w.'n, ang. summer, niem. Sommer, fr. été áz łac. aestas 'zima'n, ros. liéto, (1) astronomiczne rozpoczyna się na naszej półkuli [pn.] z chwilą przejścia Słońca 21 lub 22 czerwca przez tzw. letnie stanowisko, osiągając tzw. długość równą 180° ekliptyki; wtedy to następuje tzw. przesilenie (solstitium) letnie - dzień jest wtedy najdłuższy w roku; koniec lata wyznacza chwila przejścia środka tarczy Słońca przez punkt równonocy jesiennej. Punkt ten wyznaczają na niebie przecinające się koła wielkie: równik niebieski - czyli przedłużenie płaszczyzny równika ziemskiego - i ekliptyka, po której porusza się w ciągu roku Słońce. W tym to momencie, rokrocznie jednak innym - co wiąże się z niejednostajnościami ruchu orbitalnego Ziemi - Słońce przechodzi z półkuli północnej na południową (Rybka 1949, s. 42). W tym to dniu równonocy (equinoxium) Ciconia ciconiaEvonymus europaeajesiennej n a c a ł e j Z i e m i długość nocy jest równa długości dnia. Dzień ten wypada ok. 23-24 września; (2) klimatologiczne lato termiczne zaczyna się wtedy, gdy średnia temperatura dobowa wynosi powyżej 15°C, tj. w końcu maja; przeciętna jego długość wynosi 100 dni (na wybrzeżu zaczyna się w drugiej dekadzie czerwca i trwa ok. 85 dni); fenologiczne lato (15 lipca-20 sierpnia) jest poprzedzone wczesnym latem; jest ono porą, w której dojrzewają owoce i zboża, oraz porą żniw żyta ozimego (Secale cereale), w lasach rozsiewają już nasiona wierzby (Salix), topole (Populus) i wiązy (Ulmus), tam też i w sadach dojrzewają owoce: porzeczki czerwonej (Ribes rubrum), porzeczki złotej (Ribes aureum), suchodrzewu tatarskiego (Lonicera tatarica), śnieguliczki białojagodowej (Symphoricarpus racemosus), wilczej jagody (Atropa belladonna), jarzębiny (Sorbus aucuparia) i bzu czarnego cz. lekarskiego (Sambucus nigra), czarnej jagody (Vaccinium myrtillus), borówki brusznicy (Vaccinium vitis-idaea), maliny (Rubus idaeus) i gdzieniegdzie pojawiają się pierwsze jeżyny (Rubus fruticosus), dojrzewa też bez czarny (Sambucus nigra), róża (Rosa canina), dereń świdwa (Cornus sanguinea), trzmielina cz. tzw. "zęby Baby Jagi" (Evonymus europaea), czeremcha (Prunus padius s. Padus avium) i ligust[e]r (Ligustrum vulgare). Las pachnie grzybami. Charakteryzują tę porę kwitnienie lipy wielkolistnej (Tilia grandifolia), lipy drobnolistnej (T. parvifolia) i lilii białej (Lilium anadidum); w końcu lata zakwita wrzos (Calluna vulgaris). Na otwartych polanach, ugorach i rżyskach roi się od krótkoczułkowych (Acridioidea cz. Caelifera) koników polnych, siwoszków cz. trajkotek niebieskich (Oedipoda coerulescens) albo trajkotek czerwonych (Psophus stridulus dawniej Oedipoda miniata), które grają pocierając goleniami nóg III pary o skrzydła (zob. strydulacja) - i zastąpiły ucichłe w początku lipca świerszcze; widać tam też coraz częściej, zwłaszcza w sierpniu nieduże, żółte, pomarańczowe i czerwone ważki (przez chłopców zwane "szklarzami" od rozpostartych szklistych skrzydełek) - to szablaki (Sympetrum spp.); w koronach drzew i w krzakach głośno ćwierkają szarańczaki długoczułkowe (Locustidae cz. Ensifera) jak ogromny pasikonik zielony (Tettigonia viridissima dawniej Locusta viridis), które - tak jak świerszcze - grają pocierając skrzydłem o skrzydło (zob. mnemotechnika); ponownie na krótko widzimy cytrynowożółte samce i zielonkawobiałe samice tegorocznego pokolenia latolistka cytrynka (Gonepteryx rhamni), które wkrótce na okres gorących dni zapadną w estywację czyli sen letni, by się ponownie pojawić po ustaniu kanikuły, jesienią, latają też "nowe", tegoroczne motyle rusałki pokrzywnika (Vanessa s. Aglais urticae), pawika (Vanessa s. Inachis io) i admirała (Vanessa s. Pyrameis atalanta), a także można spotkać rzadkiego, chronionego motyla z drugiego tegorocznego pokolenia, pazia królowej (Papilio machaon), w końcu okresu - też rusałkę żałobnika (Vanesa s. Nymphalis antiopa); odlatują pierwsze ptaki: kania rdzawa (Milvus milvus), słowik rdzawy (Luscinia luscinia), wilga (Oriolus oriolus), trzciniak (Arocephalus scirpaceus), rybołówka cz. rybitwa (Sterna hirundo), bocian (Ciconia ciconia); po lecie następuje wczesna jesień (Tomanek 1052, ss. 148, 191; Dyakowski 1947, rozdz. XIII-XXIII; Gustawicz i Wyrobek 1914. T. II; Kowalewska i Kownacka 1966. T.1, ss. 253-305, zwł. 253, 255).

BABIE LATO, 1. ang. Martinmas summer, St. Martin's [24-X] summer (St. Luke's [18-X] summer), am. Indian summer, niem. Altweibersommer, Mariensommer, Frauensommer, fr. été de la Saint Martin [24-X], ros. "bab'je léto" [tiópłyje suchíje dni pózdniej ósieni], krótki, zwykle kilkudniowy, początkowy okres właściwej jesieni, następujący po wczesnej jesieni, zwykle w II poł. września - pocz. października; polskie przysłowia mówią "o świętej Brygidzie (8 października) babie lato przyjdzie" [czasem i później (w 1998 r. było 23-X)], a trwa niezbyt długo: "na świętego Maksymila (12 października) babskie lato się przesila" (Dyakowski 1926, s. 267) -

Marneż, marne to lato,
Choć tak ziemi przygrzewa,
Wnet przeminie, a za to
Przyjdzie zima prawdziwa

(Emilia Lejowa z Dyakowskiego, op. cit., s. 282)

Babie lato charakteryzują pogodne i bardzo ciepłe dni (do 20°C w dzień), o średniej temperaturze dobowej 5-15°C), podczas których znów powietrze zapełnia się muszkami, latają piękne rusałki admirały (o równie pięknej nazwie zoologicznej: Vanessa atalanta ágr. Atalánte: 'imię mitycznej łowczyni-szybkobiegaczki'n) i latolistki (listkowce) cytrynki [por. prawa heterochromii płciowej (2)]. W tym czasie może się pojawiać babie lato (2.); po tym okresie następuje okres szarugi jesiennej; 2. ang. gossamer, niem. Marienfaden, ~fäden, fliegender Sommer długie nitki pajęczyny unoszone przez wiatr; snują je młode pajączki z wielu rodzin, jak Micryphantidae, i Linyphiidae (Southwood & Coward 1963, s. 150), a także przedstawiciele rodzin Theridiidae, Dictynidae, Salticidae i Thomisidae (Mikulska 1953, s. 63) * np. namiastek wędrowny, Oxyptila trux (Gustawicz i Wyrobek 1914. T. II, s. 243-250; zob. Mikulska 1960, s. 48) wychodząnc na wyniosłe punkty i z tamtąd unoszone jesiennym wiatrem w celu rozprzestrzenienia się (dyspersji), stanowią w ten sposób czasowy aeroplankton (Dyakowski 1926, ss. 267-269; Adolph 1956, ss. 53-55; Sandner & Wójcik 1966, s. 323; Dogiel 1966, s. 301; Demel 1969, ss. 123-124) * unoszący się do wysokości 2000 m. Okazało się, że wędrowcami są prawie wyłącznie samice. "Po pewnym czasie pająki w locie omotują nitkę, zbijają ją w kulkę i jak na spadochronie opuszczają się w dół, na ziemię. Tu porzucają swój żagiel, a same szukają schronienia na zimę. Pozostawione nitki wiatr jesienny włóczy po polach, ścierniskach, zaczepia o płoty, rośliny, budynki, [...] powiewają na wietrze jako znane wszystkim "babie lato"" (Mikulska 1953, loc. cit.):

Na jesieni świat się mieni
I w dobrane gra kolory,
Pajęczyny srebrem dziany,
Jak kobierzec różnowzory,
Na dzień wielki rozesłany.

(W. Pol z Dyakowskiego, op. cit., s. 494)

WCZESNA JESIEŃ, okres fenologiczny należący do astronomicznej jesieni; poprzedzona jest latem (do 20. sierpnia), a po niej, w połowie września lub na początku października zwykle przychodzi babie lato (1.), wstępny okres jesieni; charakteryzuje się dojrzewaniem reszty owoców, a zwłaszcza: derenia świdwy (Cornus sanguinea), ligustru (Ligustrum vulgare), kasztanowca (Aesculus hippocastanum) i borówki brusznicy (Vaccinium vitis idaea); w tym czasie przypada pełnia zakwitania wrzosu (Tomanek 1952, s. 192).

JESIEŃ áz psłow 'czas żniwa', skąd goc. asans 'j.w.' i prus. asanis 'wiosna'n, ang. autumn, fr. automne áz łac. autumnus prawdopodobnie pochodz. etruskiegon, niem. Herbst á'czas najlepszy do żniw' z pie *[s]kerp- 'ciąć', skąd też ang. harvestn, ros. ós-ień, (1) astronomiczna rozpoczyna się na naszej półkuli [pn.] z chwilą przejścia środka tarczy Słońca przez punkt równonocy jesiennej. Punkt ten wyznaczają na niebie przecinające się koła wielkie: równik niebieski - czyli przedłużenie płaszczyzny równika ziemskiego - i ekliptyka, po której porusza się w ciągu roku Słońce. W tym to momencie, rokrocznie jednak innym - co wiąże się z niejednostajnościami ruchu orbitalnego Ziemi - Słońce przechodzi z półkuli północnej na południową, wstępując w znak Wagi. W tym to dniu równonocy (equinoxium) jesiennej n a c a ł e j Z i e m i długość nocy jest równa długości dnia. Dzień ten wypada ok. 23-24 września; koniec jesieni i początek zimy astronomicznej wyznacza chwila przypadająca około 22 grudnia, gdy Słońce zajmie tzw. zimowe stanowisko, tzn. znajdzie się nad zwrotnikiem Koziorożca osiągając tzw. długość równą 270° ekliptyki; wtedy to następuje tzw. przesilenie (solstitium) zimowe - dzień jest wtedy najkrótszy; por. wiosna; (2) klimatologiczna, "jesień termiczna zaczyna się wtedy, gdy średnia temperatura dobowa spada poniżej +15°C, noce są chłodne, rankiem zdarzają się przymrozki"; wypada to w końcu września, po wczesnej jesieni; początek jesieni zazwyczaj obejmuje babie lato (zob. wyż. 1.; które jednak nie w każdym roku się zaznacza), po nim nadchodzi późna jesień często zwana 'jesienna szaruga' lub przedzimiem. W świecie roślin zielonych kończy się okres asymilacji jesienną zmianą barwy liści i plech:

W pożegnanie grają lasy
Barw tysiącem, pełnych krasy; [...]
Starodrzewne lasy wieńczą
Miedzią, złotem, i rubinem,
I szmaragdem, i bursztynem

(W. Pol z Dyakowskiego 1926, s. 494);

jednak w lesie przeważają dwie barwy: niebieska i czerwona: "krzaki, których liście zaczynają wcześniej żółknąć, mają owoce koloru ciemnoniebieskiego, niekiedy prawie zupełnie czarne, takie bowiem najlepiej odbijają od liści pożółkłych. Do takich, oprócz szakłaku [kruszyny], należą owocki czeremchy, świdwy, bzu czarnego, jałowca. Czerwone owoce mają krzewy i zarośla, których liście dłużej zachowują barwę zieloną, jak bez koralowy, kalina, jarzębina, dzika róża, a także cis, od którego ciemnozielonych liści żaden inny kolor nie odbija siętak jaskrawo, jak czerwony" (Dyakowski, 1926, ss. 499-500; Idem: 1947, rozdz. XXIV-XXXII; Gustawicz i Wyrobek 1914. T. II).

Długość jesieni wynosi 55-60 dni i kończy się ona w zależności od długości geogr. rejonu Polski - od I dekady do połowy grudnia; jesienią "odlatują ptaki: skowronek, bocian, kukułka, jaskółka i wilga" (Tomanek 1952, ss. 148, 192), w ogrodach na wsi rzucają się w oczy martwe zeszłoroczne ryjówki (Sorex), na których nie widać ni ran ni objawów starości, a które mimo to umierają; przyczyny nie są jasne - jedno z tłumaczeń jest takie, że umierają z głodu stare osobniki, które nie potrafią zdobyć dostatecznej ilości pokarmu koniecznego dla tak ruchliwego i zarazem malutkiego* zwierzątka (Southwood & Coward 1963, s. 167); por. wymieranie [sezonowe] kolonii owadów społecznych.

------

* Pamiętajmy, że im mniejsza bryła, tym większą ma powierzchnię (S) w stosunku do objętości (V), gdyż wielkości te następująco zależą (_ jest znakiem proporcjonalności) od jej promienia (R): S _ R˛, V _ R˛.

PÓŹNA JESIEŃ zwana SZARUGA JESIENNA lub PRZEDZIMIEM, okres fenologiczny należący do astronomicznej jesieni, między jesienią a zimą, zaczynający się w końcu października lub na początku listopada; "zaznacza się dalszym spadkiem temperatury, wzrostem zachmurzenia, występują mgły lub opady oraz silne wiatry" (Tomanek 1952, s. 148); por. pory roku, fenologia, miłość przyrody ojczystej.

ZIMA ápsłow.n, ang. winter, niem. Winter, fr. hiver áz łac. hiems 'zima' < pie. *ghei- 'zima, śnieg'n, ros. z-imá, (1) astronomiczna rozpoczyna się na naszej półkuli [pn.] około 22 grudnia, gdy Słońce zajmie tzw. zimowe stanowisko, tzn. znajdzie się nad zwrotnikiem Koziorożca osiągając tzw. długość równą 270° ekliptyki; wtedy to następuje tzw. przesilenie (solstitium) zimowe - dzień jest wtedy najkrótszy w roku; koniec zimy wyznacza chwila przejścia środka tarczy Słońca przez punkt równonocy wiosennej. Punkt ten wyznaczają na niebie przecinające się koła wielkie: równik niebieski - czyli przedłużenie płaszczyzny równika ziemskiego - i ekliptyka, po której porusza się w ciągu roku Słońce. W tym to momencie, rokrocznie jednak innym - co wiąże się z niejednostajnościami ruchu orbitalnego Ziemi - Słońce przechodzi z półkuli południowej na północną (Rybka 1949, ss. 42-43). W tym to dniu równonocy (aequinoctium) wiosennej n a c a ł e j Z i e m i długość nocy jest równa długości dnia. Dzień ten wypada ok. 20-21 marca; por. wiosna; (2) klimatologiczna zima termiczna zaczyna się po późnej jesieni (jesiennej szarudze) wtedy, gdy średnia temperatura dobowa utrzymuje się poniżej 0°C; początek zimy na wschodzie i w środku Polski przypada na pierwszą dekadę grudnia, na zachodzie zaś - na połowę tego miesiąca; tam zima trwa 65 dni, w środku zaś i na wschodzie do 90 dni; fenologiczna zima jest okresem spoczynku wegetacji, mimo iż są nieliczne rośliny zimą kwitnące (np. stokrotka, Bellis perennis); po niej następuje przedwiośnie (Tomanek 1952, s. 147, 192); "zimą monotonię krajobrazu polnego ożywiają jedynie nieliczne gatunki ptaków: kruki i stada żerujących gawronów. [...] Łąki pustoszeją - od grudnia bydło nie wychodzi już na pastwiska. Na śniegu można czasami spotkać tropy zająca. Dla lasu liściastego zima to okres zupełnej stagnacji w przyrodzie. Od czasu do czasu rozlega się tylko kucie dzięcioła (por. kuźnia dzięcioła). W środku zimy jelenie zrzucają rogi. Imponują swoją wytrwałością sikorki, które nawet w czasie największych mrozów nocują na gałęziach drzew. Nad wodą szeleszczą na wietrze obeschniętymi liśćmi i źdźbłami rośliny przybrzeżnych oczeretów. Rośliny wodne zimują w postaci kłączy ukrytych w dnie, a nie związane z dnem - trwają w postaci pączków zimujących. [...] Pod koniec zimy dostrzec też można klucze powracających gęsi gęgaw" [A. S.: Przyroda zimą. Kartka z dnia 12 stycznia z kalendarza do zdzierania na 1984 r.] (zob. Dyakowski 1947, rozdz. I-V; Gustawicz i Wyrobek 1914. T. I. rozdz. II; Ślepowroński 1999; Gustawicz i Wyrobek 1914. T. II).

Źródło: (chronologicznie) W. Pol: Rok myśliwca. W: Poezje W. Pola t. IV. Lwów 1877, ss. 237-317 [był wznowienia]; B. Dyakowski: Z naszej przyrody. Obrazy z życia zwierząt i roślin krajowych, ost. IV wyd. Warszawa 1926; Idem: Nasz las i jego mieszkańcy. Wyd. VII. Warszawa 1947; Br. Gustawicz i E. Wyrobek: Przechadzki przyrodnicze. T. I. Wśród lasów i pól. T. II. Wśród dolin i gór. Warszawa 1914; E. Rybka: Astronomia. Podręcznik dla liceów matematyczno-przyrodniczych. Warszawa 1949; J. Tomanek: Meteorologia i klimatologia dla leśników. Warszawa 1952; J. Rostafiński (w opr. Olgi Seidl): Przewodnik do oznaczania roślin w Polsce dziko rosnących. Wyd. 15. Warszawa 1953; J. Mikulska: Pająk. ["Popularne Monografie Zoologiczne" Nr 4]. Warszawa 1953; W. Adolph [i I. Mikulska]: Pająk - tkacz, inżynier i myśliwiec, wyd. III. Warszawa 1956; J. Mikulska: Poznaj pająki. Warszawa 1960; Wł. Korsak: Leśne ognisko. Warszawa 1959, ss. 108-113; T.R.E. Southwood & T.A. Coward: Life of the Wayside and Woodland. A seasonal guide to the natural history of the British Isles. New revised ed. London 1963; A. Dziurzyński: Szkolne wycieczki zoologiczne. Warszawa 1963; J. Tykacz: Poznajemy motyle. Warszawa 1963; W. Dogiel: Zoologia bezkręgowców. Warszawa 1966; M. Kowalewka, M. Kownacka: Głos przyrody. T. 1. Wiosna, lato. T. 2. Jesień, zima. Warszawa 1966; H. Sandner, Z. Wójcik: Kalendarz przyrody. Warszawa 1966; K. Demel: Zwierzę i jego środowisko. Wstęp do ekologii zwierząt, wyd. III. Warszawa 1969; W. Jacobs, M. Renner: Taschenlexikon zur Biologie der Insekten. Jena 1974; J. Prószyński: Pająki. W: Mały Słownik Zoologiczny. Bezkręgowce pod red. Z. Chrzanowskiego. Warszawa 1976, ss. 209-211; W. i D. Eisenreich [opr.]: Przewodnik do rozpoznawania roślin i zwierząt na wycieczce. Warszawa 1993; S.R. Brzostkiewicz: A jednak się kręci... Urania, 64, 1993 Nr 2 (614), ss. 37-43; G. Amann: Owady. Kieszonkowy atlas. arszawa 1994; Idem: Ssaki i zwierzęta zmiennocieplne. Warszawa 1994; J. Nikolai, D. Singer, K. Wothe: Encyklopedia kieszonkowa - Ptaki. Warszawa 1994; J. Zahradník: Przewodnik - owady. Warszawa 1996; A. Michalec: Wiosenne niebo. Urania, 68, 1997 Nr 3 (663), ss. 90-92; A. Ślepowroński: Wśród śniegu i mrozu życie toczy się żwawym rytmem. Focus, Nr specjalny Natura, 1999: 1 (3), ss. 58-58.

UWAGA: Fenologię poszczególnych miesięcy można znaleźć w Bibliotece Instytutu Nenckiego, w dwóch komputerach [przy oknach] w "Słowniku Behawioralnym", wgranym w programie Word for Windows; osoby spoza Warszawy mogą się zwracać w ich sprawie - a także haseł behawioralnych - pocztą elektroniczną do autora (adres niżej);
s. - znaczy sive 'lub';
Idem - tenże.
Inne informacje astronomiczne można znaleźć w internecie pod adresem: "AstroCD": astrocd@astronomia.pl.

© Polskie Towarzystwo Etologiczne